Anoreksja

Anna Brytek-Matera

Anoreksja - czyli kiedy odchudzanie prowadzi do jadłowstrętu psychicznego?

Nie ma bardziej szczerej miłości niż miłość do jedzenia
George Bernard Shaw

Znaczenie jedzenia jest ogromne - stanowi źródło energii niezbędnej do życia każdego człowieka. Poza aspektem biologicznym, jedzenie ma wymiar społeczny i emocjonalny: daje poczucie więzi, akceptacji, bezpieczeństwa, bycia kochanym.

Prawidłowa dieta stanowi podstawę zaopatrzenia organizmu w niezbędne składniki odżywcze, potrzebne dla zdrowia i dobrego samopoczucia. Zdrowe odżywianie, to: (a) jedzenie wówczas, kiedy jesteśmy głodni, (b) jedzenie do momentu zaspokojenia głodu, (c) regularne spożywanie posiłków, (d) preferowanie spożywania posiłków w towarzystwie, (e) brak poczucia winy z powodu spożycia większej ilości, aniżeli się planowało oraz (f) świadomość, że po jednym, nadmiernym posiłku nie przytyje się od razu. Prawidłowa dieta stanowi podstawę zaopatrzenia organizmu w niezbędne składniki odżywcze, potrzebne dla zdrowia i dobrego samopoczucia. O odpowiednim sposobie odżywiania się świadczy: (a) jedzenie wówczas, kiedy jesteśmy głodni, (b) jedzenie do momentu zaspokojenia głodu, (c) regularne spożywanie posiłków, (d) preferowanie spożywania posiłków w towarzystwie, (e) brak poczucia winy z powodu spożycia większej ilości, aniżeli się planowało oraz (f) świadomość, że po jednym, nadmiernym posiłku nie przytyje się od razu.

Anoreksja choroba XXI wieku

W kulturze zachodniej końca XX i początku XXI wieku zaobserwować można dwa zjawiska: jednoczesny wzrost zaburzeń odżywiania (anoreksja i bulimia psychiczna) z jednej strony, oraz otyłość z drugiej. Media emitują dwa sprzeczne ze sobą komunikaty: posiadania nienagannej i zgrabnej sylwetki przy równoczesnym zachęcaniu do jedzenia (reklama telewizyjna).

Warto zastanowić się dlaczego u młodych dziewcząt i kobiet pojawia się decyzja o ograniczaniu jedzenia, czego częstym efektem jest właśnie anoreksja. Odchudzanie się oraz niezadowolenia z własnej sylwetki jest ogromne, zwłaszcza u młodzieży żeńskiej. Badania dowodzą, że 60% dorastających dziewcząt uważa dotknął je problem jakim jest otyłość i jedynie 20% z nich jest zadowolona ze swojej figury. Inne dane wskazują, że 90% kobiet jest niezadowolonych ze swojej wagi, z czego przez 62% stosowana jest dieta. W samych Stanach Zjednoczonych liczba waha się od 40 do 60% dziewcząt w wieku 17-18 lat. W Polsce natomiast u 2% populacji żeńskiej, która stosuje różnego rodzaju diety, rozwija się jadłowstręt psychiczny - czyli anoreksja.

Czego synonimem jest szczupła sylwetka? Wyrazem atrakcyjności, silnej woli, samodecydowania, sukcesu, aprobaty społecznej? A może służy podniesieniu samooceny osoby? (...). Współczesne wzorce kulturowe promują model smukłej sylwetki. "Idealna" figura kobieca, propagowana przez gwiazdy telewizji, modelki w magazynach kobiecych i laureatki konkursów piękności, staje się coraz bardziej szczuplejsza. Jakże zmienił się, na przestrzeni wieków wizerunek kobiecego ciała. W starożytności symbolem cielesności był "płodny, żyzny" brzuch. XVII wiek zwracał uwagę na klatkę piersiową i pośladki jako symbol macierzyństwa, gdy tymczasem XX i XXI wiek zrzeka się go całkowicie.

Kiedy rodzi się anoreksja?

Skrajne głodzenie się prowadzi do schorzenia jakim jest anoreksja. Paxton (2000) pisze, iż bycie kobietą stanowi czynnik ryzyka dla rozwoju zaburzeń odżywiania. U dziewcząt choroba pojawia się zazwyczaj między początkiem a końcem okresu dojrzewania. Zaczynają ograniczać ilość spożywanych pokarmów, wycofując z jadłospisu niektóre potrawy lub posiłki. Na tym etapie dziewczęta walczą z potrzebą jedzenia i uczuciem głodu. Zjedzenie czegokolwiek (pod presją) powoduje przykre uczucie przepełnienia żołądka. Aby zniwelować dyskomfort psychiczny, dziewczęta stosują różnego rodzaju zachowania kompensacyjne: zażywają środki przeczyszczające i/lub moczopędne, stosują intensywne ćwiczenia fizyczne, bądź też prowokują wymioty. Walka z jedzeniem wysuwa się na pierwszy plan. W późniejszym etapie choroby dziewczęta są jakby przygaszone, nie cieszą się, nie reagują spontanicznie. Unikają kontaktów z innymi (szczególnie z chłopcami), nie biorą udziału w grupowych aktywnościach. Wykazują natomiast pilność, perfekcjonizm oraz skrupulatność w nauce. Przywiązują dużą wagę do osiągniętych wyników, są bardzo ambitne.

Anoreksja jako proces wieloczynnikowy

Sam model powstawania schorzenia jakim jest anoreksja to proces wieloczynnikowy. Istotną rolę odgrywają w nim: aspekt społeczno-kulturowy (związany przede wszystkim z ideałem szczupłej figury oraz społecznymi oczekiwania dotyczącymi kobiecej sylwetki), aspekt rodzinny (zaburzone relacje wewnątrzrodzinne, zmiana ról, ograniczenie autonomii poszczególnych członków rodziny), aspekt indywidualny/osobowościowy (niskie poczucie własnej wartości, problem z określeniem własnej tożsamości, autonomii, obrazu siebie, kontroli).

Kryteria diagnostyczne jadłowstrętu psychicznego według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (APA, 2000) są następujące:

1. odmowa utrzymywania ciężaru ciała co najmniej na poziomie minimalnym dla wieku i wzrostu (np. schudnięcie prowadzące do spadku masy ciała poniżej 85% wartości należnej lub trudność w przybraniu na wadze w okresie wzrostu, co prowadzi do utrzymywana się masy ciała poniżej 85% wartości należnej - niedowaga );
2. intensywny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością mimo utrzymującej się rzeczywistej niedowagi;
3. zaburzenie sposobu doświadczania kształtu własnego ciała i jego masy.
4. nieobecność trzech kolejnych cykli menstruacyjnych

Wyodrębnia się dwa typy choroby jaką jest anoreksja: (a) typ restrykcyjny: brak epizodów objadania się, wymiotowania, nadużywania środków przeczyszczających czy odwadniających oraz (b) typ żarłoczno-wydalający: występowanie regularnych epizodów niekontrolowanego objadania się i zachowań "wydalających" (prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających i/lub odwadniających).

Anoreksja i jej konsekwencje

Restrykcyjne głodzenie się pociąga za sobą poważne konsekwencje (biologiczne, psychiczne i społeczne). Powikłania jakie powoduje anoreksja psychiczna wynikają z niedożywienia organizmu. Pojawia się m.in : stopniowy zanik tkanki tłuszczowej, później zanik mięśni (utrata masy mięśniowej), niedowaga, ogólna utrata zainteresowania sprawami seksu, znaczna nadpobudliwość, widoczne są zmiany troficzne: skóra staje się sucha, szorstka, łuszcząca się i mało elastyczna, owłosienie dystalnych części kończyn jest obfitsze, zwłaszcza przedramion i podudzi, często pojawia się także na plecach, drugorzędne cechy płciowe, tj. owłosienie i gruczoły sutkowe są słabo rozwinięte, zwiększa się potliwość, występuje bradykardia (zwolnienie rytmu serca - poniżej 60 uderzeń na minutę), hipotermia (obniżona temperatura ciała; poniżej 36°C), hipoglikemia (niski poziom cukru), hipokalemia (utrata potasu; może wywołać (śmiertelne) zaburzenia sercowo-naczyniowe), zaburzeniu ulegają wzorce snu (zazwyczaj pojawia się bezsenność nad ranem), pojawiają się obrzęki stóp i łydek (z powodu niedoboru białka), dłonie są sine i zimne (zasinienie kończyn), twarz zaczyna się marszczyć, włosy i paznokcie łamią się. Występują zaburzenia w pracy układu pokarmowego (bóle brzucha, obstrukcje), praca nerek jest zakłócona, pojawiają się trudności z koncentracją moczu oraz częste uczucie pragnienia, występują zmiany hormonalne (zaburzenie wydzielania hormonów płciowych, niski poziom hormonów wzrostu - 2/3 dorastających młodych ludzi jest niższego niż przeciętny wzrostu), pojawia się osteopenia (obniżenie masy kostnej stanowiącej zagrożenie osteoporozą; 90% chorych), osteoporoza (40%), problemy neurologiczne (część nieodwracalnych z powodu uszkodzenia CUN): drgawki, zaburzenia myślenia, neuropatia peryferalna - zaburzenie czucia w kończynach), anemia (38%).

Strobel i wsp. (1997) podają, że procent śmiertelności w przypadku, którym jest anoreksja psychicznej waha się w granicach od 5,7 do 15% pacjentek, które nie wyleczyły się przed 24 rokiem życia. Wskaźnik śmiertelności po 5 latach choroby wynosi od 4,5 do 5%. Po dłuższym okresie choroby (więcej aniżeli 15 lat) wskaźnik ten osiąga wartość od 15 do 23,8%.

Aktualne zdrowe odżywianie człowieka różni się diametralnie od diety stosowanej przez jego przodków kilkanaście pokoleń temu. Powinniśmy dbać o to, aby jedzenie sprawiało nam nie tylko przyjemność, ale i odpowiadało potrzebom naszego organizmu. Ilość i jakość pokarmów, które spożywamy w ogromnym stopniu wpływa na naszą kondycję i samopoczucie. Zdrowe odżywianie niewątpliwie zapobiega wielu chorobom, natomiast lekceważenie zasad właściwego odżywiania się, może stanowić ich przyczynę.